I. Mervan

I. Mervanin Kokeni ve Emevilerde Iktidar Degisikligi

I. Mervan, tam adıyla Mervân bin Hakem, 623 yılında doğmuş ve 685 yılında hayatını kaybetmiştir. Emevîlerin dördüncü halifesi olan Mervan, 684 yılında II. Muaviye nin halifelikten feragat etmesinden sonra bu makama gelmiştir. Onun halife olmasıyla birlikte Emeviler hanedanının iktidar gücü Ebu Süfyan kolundan Hakem bin Ebil As koluna geçmiştir. Ebu Süfyan ve Hakem bin Ebil As, Emevîlerin ismini aldığı Ümeyye nin torunlarıdır. Hakam aynı zamanda Osman bin Affan ın birinci derece kuzenidir. Dokuz ay süren kısa halifeliği döneminde, önce diğer Emevilere karşı iç savaşla mücadele etmiş ve bunda başarı sağlamıştır. Sonrasında Hicaz da isyan ederek kendi halifeliğini ilan eden Abdullah bin Zübeyr i halife kabul etmiş olan güney Suriye ve Mısır ı ele geçirmiştir. Ancak Mervan 685 yılında öldüğünde Abdullah bin Zübeyr hâlâ Irak ve Hicaz da halife olarak kabul edilmekteydi.

Halifelik Oncesi Yasami ve Surgun Donemi

Mervan ve babası El-Hakem ibn-i Ebî el-ʿAs, Hz. Muhammed tarafından Mekke den kovulmuşlar ve Mekke nin güneyindeki Taif şehrinde yaşamaya başlamışlardır. Osman bin Affan, halifeliği sırasında kuzeni olan Hakem i oğlu ile birlikte Mekke ye çağırmıştır. Bu konunun ayrıntıları hakkında Sünnî ve Şiî tarihçiler arasında bazı anlaşmazlıklar bulunmaktadır. Sürgün cezasının verilip verilmediği, cezanın geçici olup olmadığı ve Halife Osman ın kuzenini ile oğlunu geri çağırmasının Peygamber in iradesine aykırı olup olmadığı konuları bu anlaşmazlıkların odak noktasını oluşturur. Her ne olursa olsun, Mekke ye bu dönüş Mervan bin Hakem için oldukça faydalı olmuştur. Önce Halife Osman bin Affan a bir vezir gibi görevle sekreterlik yapmış, ardından 648 yılında İfrikiye de yapılan birkaç sefere katılmıştır.

Medine Kusatmasi ve Osmanin Oldurulmesi

Bu sırada Mısır ve Irak ta bulunan bir grup, Halife Osman aleyhine bir komplo hazırlamaktaydı. 656 yılında Mısır, Basra ve Kufe den gelen komplocular, kendi kabilelerinden olan bedevîler ile Medine yakınında Zi-Huşub da buluştular. Medine ye girmeden önce şehirlilerle görüştüklerinde Ali, onların şehre girişlerine karşı çıktı. Osman, bu isyancı gruba Ali yi göndererek onların Mısır a dönmelerine karar vermelerini sağladı. Fakat Mısır yolunda bir ulağa rastladılar ve bu ulağın üzerinde Mısır valisine Medine den Mısır a geri gelenlerin yakalanıp öldürülmesi için Osman ın mührünü taşıyan bir emir buldular. Komplocular geri dönüp bu mektubu arabulucu Ali ye geri getirdiler. Ali, bu emir mektubunu Osman a gösterince bunun Osman a hiç danışmadan yakın akrabası ve sekreteri Mervan tarafından halife adına yazıldığı anlaşıldı. İsyancılar, halife Osman ın evine giderek ya halifelikten ayrılmasını ya da kendilerine komplo hazırlayan Mervan ın kendilerine teslim edilmesini istediler. Halifenin bu teklifleri kabul etmemesi üzerine evi kuşattılar. İçeri girdiklerinde Mervan ensesinden bir bıçak darbesine uğradı ve ölmüş taklidi yaparak daha fazla darbeler almaktan kurtuldu. İyileştikten sonra Mervan ın boynu devamlı olarak eğri kalmıştır.

Cemel Vakasi ve Hicaz Valiligi

656 yılında Osman suikaste maruz kalıp öldürülünce yerine Ali halife seçildi ve Mervan ı önemli hâlife sekreterliği görevinden çıkardı. Peygamber in dul karısı Aişe, bu suikast haberini hacdan Medine ye gelirken duydu ve Medine ye gitmeyip Mekke ye geri döndü. Osman ın Mekke valisi olan Abdullah Emir Hadrâmî nin evinde Aişe, yanına gelen Talha ve Zübeyr ile birlikte Benî Ümeyye kabilesi ile bir toplantı yaptı ve bu toplantıya Mervan da katıldı. Aişe ve müttefikleri, Osman ın ölümüne sebep olduğunu iddia ettikleri Ali den Osman ın öcünü almaya and içtiler. 656 yılında Kûfe civarında yapılan ve tarihe Cemel Vakası olarak geçen muharebede Ali galip geldi. Bu muharebede Aişe nin komutanlarından biri olan Talha bin Ubeydullah, bacağından bir ok yarası alarak öldü. Bu oku atanın Mervan olduğu bilinmektedir. Mervan ın kendi taraftarını yaralaması, Osman ın öldürüldüğü zaman Mervan ın Talha yı isyancılara yardım ederken görmesinin öcünü alma isteğine bağlanmaktadır. 661 yılında I. Muaviye Şam da Emevî halifeliğini ilan ettikten bir yıl sonra Mervan ı Hicaz valisi olarak atamıştır. 682 yılına kadar Hicaz da vali olan Mervan, o zaman Emevî halifesi olan I. Yezid e isyan eden Abdullah bin Zübeyr tarafından valilik merkezi olan Medine den atılmış ve Şam a gitmiştir. 683 te I. Yezid öldükten ve II. Muaviye halifelikten feragat ettikten sonra Emevîler devletinin yüksek idarecileri ile görüşmüş ve Jabiyah da halife olarak ilan edilmiştir.

Halifelik Donemi ve Olumu

Mervan ın sadece dokuz ay süren halifeliği, Ümeyye kabilesi içindeki iç harplerin yanı sıra Mekke ve Medine de halifeliğini ilan etmiş olan Abdullah bin Zübeyr e karşı yapılan çarpışmalarla geçmiştir. Şam valisi Dahhak bin Kays ın Abdullah bin Zübeyr i halife kabul ettiğini ilan etmesi üzerine Mervan, kendi ordusuyla Mercirahit Muharebesi ni başlatmış, Dahhak bin Kays ölmüş ve Suriye tümüyle Mervan a bağlanmıştır. Abdullah bin Zübeyr in bir kardeşi komutasında Mısır dan gelmekte olan ordu da püskürtülmüş ve Mervan Mısır ı da kendine bağlamıştır. 685 yılında Mısır dan Suriye ye dönen Mervan, halifeliğini meşrulaştırmak için I. Yezid in küçük oğlu Halid in annesi ile evlenmiş, ancak varis olarak yeni eşinin oğlunu değil, diğer karısından olan büyük oğlu Abdülmelik i seçmiştir. Bazı tarihçiler yeni evlendiği kadının bu duruma öfkelenerek Mervan ı uykusunda yüzüne yastık koyarak boğduğunu, bazı tarihçiler ise Şam da çıkan veba salgını sonucunda öldüğünü kaydetmektedirler. Mervan, dokuz aylık halifeliğin ardından 7 Mayıs 685 te ölmüş ve yerine büyük oğlu Abdülmelik geçmiştir.