Gülnuş Sultan

Emetullah Râbia Gülnûş Sultan Kimdir?

Osmanlı İmparatorluğu tarihinde derin izler bırakan Emetullah Râbia Gülnûş Sultan, 6 Kasım 1715 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini yummuştur. Osmanlı padişahları olan II. Mustafa ve III. Ahmed'in annesi olmasının yanı sıra, Sultan IV. Mehmed'in de tek hasekisi konumundadır. Bu unvan, onun Osmanlı tarihindeki yerini özel kılmakta olup, imparatorlukta haseki sultan unvanını kullanan son etkili kadın sultan olma özelliğini taşımaktadır.

Kökeni Üzerine Rivayetler ve Araştırmalar

Gülnûş Sultan'ın kökenine dair tarihte çeşitli rivayetler bulunmaktadır. Yerleşik anlatılara göre kendisi, 1646 yılında Girit'teki Resmo'nun Deli Hüseyin Paşa tarafından fethedilmesinin ardından oradan getirilen tutsaklar arasında yer almaktadır. Güzelliği sayesinde saraya hediye edilen bu isim hakkında Anthony Dolphin Alderson, onun Resmolu Rum Verzizzi ailesinden geldiğini aktarmaktadır. Az sayıda kaynak ise onun Venedikli bir İtalyan olduğunu iddia etmektedir.

Köken meselesine farklı bir yaklaşım getiren Manusakas, ikincil Osmanlı kaynakları dışındaki Avrupa kaynaklarını, dönemin gravürlerini ve bir halk şarkısını incelemiştir. 1682 ile 1684 yılları arasında Venedik Balyosu olarak görev yapan Giovanini Batista Donado'nun Venedik Senatosuna sunduğu rapora göre, Gülnûş Sultan Girit'teki iki Verzizzi ailesinden daha asil olana mensup Ortodoks bir Rum kadınıdır. Farklı kaynaklarda asıl adının Evmenia olduğu ve 1643 yılında doğduğu belirtilmektedir.

Vasilios Psilakis'in 1892 tarihli makalesinde yer verdiği Girit halk şarkısını ele alan Manusakas, bu şarkının hikayesini incelemiştir. Şarkıda bir pazar sabahı ve yortu günü kaçırılan papaz Vorya'nın kızı İstanbul'a getirilmiş, padişahın haremine sunulmuş ve nihayetinde padişah annesi olmuştur. Manusakas, bu şarkının sözlerinde gerçeği yansıtmayan kısımlar bulunsa da, genel anlatının doğru olduğunu ve Gülnûş Sultan'ın valide sultan olmasından sonra Girit'te söylenmeye başlandığını savunmaktadır.

Fiziki Özellikleri ve Tasvirler

Tarihsel kayıtlarda ve yabancı gözlemcilerin notlarında Gülnûş Sultan'ın fiziki özellikleri de kendine yer bulmuştur. Kendisi esmer, düz siyah saçlı, siyah gözlü, orta boylu ve etine dolgun bir kadın olarak tasvir edilmiştir. Adını doğrudan anmadan ondan bahseden ilk yabancı olan Tavernier, onun çok güzel olduğunu özellikle vurgulamıştır. Dönemin Venedik elçisi de elbiselerini gördüğü Gülnûş Sultan'ın uzun boylu bir kadınınkine benzer yapıda olduğunu ifade etmiştir. Onu gören bir diğer isim olan Belçikalı Theodoor van Merlen ise, Gülnûş Sultan'ın at üstündeki halini betimlerken yine çok güzel bir kadın tanımını yapmıştır.