Memun, Abbasi Halifesi (d. 786)

Memun Kimdir ve Abbasi Halifeliği Dönemi

Memun veya tam adıyla Ebû 'Abbâs el-Memûn Abdullâh bin Hârûn Reşîd, 14 Eylül 786 tarihinde Bağdat'ta dünyaya gelmiş ve 813 ile 833 yılları arasında yedinci Abbasi halifesi olarak hüküm sürmüştür. 9 Ağustos 833 tarihinde Tarsus yakınlarında hayatını kaybetmiştir.

809 yılında babası Harun Reşit'in ardından Abbâsî hâlifesi ilan edilen kardeşi Emin'e karşı verdiği iç mücadeleyi kazanan Memun, 813 yılında kardeşini halifelik tahtından indirerek idam ettirmiştir. Bu olayların ardından tek başına halifelik makamına oturmuştur. Memun'un iktidar dönemindeki en belirgin gelişmeler, devam eden mütezile itikadi mezhep tartışmaları ve Bizans İmparatorluğu ile uzun süredir sükunet içinde geçen 25 yıllık dönemin ardından yeniden alevlenen büyük çatışmalardır.

Halife Memun, döneminde Antik Yunan felsefesine ve pozitif bilime verdiği büyük değerle de adından söz ettirmiştir. Bağdat şehrinde gökbilim çalışmalarına tahsis edilen bir gözlemevini de bünyesinde barındıran Darülilim adlı müesseseyi kurmuştur. Ayrıca Aristoteles'in felsefî eserleri ile ünlü Yunan doktor ve bilim insanı Galen'in tıp alanındaki kitabı bu dönemde Arapçaya kazandırılmıştır.

Çocukluğu ve Gençlik Yılları

14 Eylül 786 gecesinin ilk saatlerinde Bağdat yakınlarındaki Yaşıriye'de dünyaya gelen Memun, babası Harun Reşit'in 11 erkek evladından birincisiydi. Annesi, muhtemelen modern Afganistan'daki Bağdiş yöresinden olan Soğd asıllı bir cariye Marajil idi. Doğduğu gece, Abbasi Halifesi Mûsâ el-Hâdî'nin öldüğü ve yerine Harun Reşit'in beşinci halife olduğu geceye denk geldiği için bu zaman dilimi sonradan üç halifeler gecesi olarak anılmıştır.

Annesi doğum sırasında vefat eden Memun, ikinci Abbasi halifesi Mansur'un torunu ve Harun Reşit'in eşi olan Zübeyde tarafından, Emin adıyla ileride halife olacak kardeşi Muhammed ile beraber büyütülmüştür. Eğitimini Bağdat sarayında özel hocalardan alan Memun; Arap dili ve edebiyatını Ali bin Hamza el-Kisâî'den, hadis ilmini Hüşeym bin Beşîr, Abbâd bin Avvâm ve Yûsuf bin Atiyye gibi isimlerden, fıkıh derslerini ise çeşitli hocalardan almıştır. Babası, onu yetiştirmesi için İran asıllı Fazl bin Sehl'i görevlendirmiştir. Ayrıca Ca'fer b. Yahyâ el-Bermekî ve Mu'tezile âlimlerinden Sumâme bin Eşres de eğitiminde önemli rol oynamıştır.

Harun Reşit, yaşarken çocukları arasında çıkabilecek taht kavgalarını engellemek adına önlemler almıştır. Memun'un annesinin cariye, Emin'in annesi Zübeyde'nin ise eski halife torunu ve asilzade olması nedeniyle Emin'i birinci veliaht, Memun'u ise ikinci veliaht tayin etmiştir. Memun'u devlet merkezinden uzak tutmak amacıyla doğu İran'daki Horasan'dan Hemedan'a kadar uzanan topraklara Horasan Valisi olarak atamıştır. 802 yılında bu durumu resmiyete döken ahitnameler imzalatmış ve Mekke'de Kabe duvarına astırmıştır. 24 Mart 809 tarihinde Harun Reşit'in Tûs'ta vefat etmesinin ardından vasiyeti gereği birinci veliaht Emîn halife olmuştur.

Memun'un Ölümü

Doğuda Merv şehrinde 5 yıl bağımsız, ardından 20 yıl boyunca tek Abbâsî halifesi olarak hüküm süren Memun, 9 Ağustos 833 tarihinde Tarsus'ta 48 yaşındayken vefat etmiştir. Memun'un Tarsus'ta defnedildiği kabul edilmektedir. Vefatı, sıcak bir yaz gününde bir dere kenarında kardeşi Ebu İshak ile birlikte otururken, oraya gelen bir hayvan yükünden aldığı hurmayı yemesinin ardından yaşadığı ağır ateşlenme ve hastalık süreci sonrasında gerçekleşmiştir. Ölüm döşeğindeyken hazırlattığı buyrukla yerine kardeşi Ebu İshak'ın Mutasım adıyla halife olmasını istemiş ve vefatının ardından Mutasım makama geçmiştir.