Satranç, iki oyuncu arasında oynanan, gizli bilgi ve şansa dayanmayan bir soyut strateji oyunudur. Aynı zamanda en yaygın masa oyunlarından biri olarak kabul edilmektedir. Oyun, 8×8 karelik 64 kareden oluşan bir satranç tahtası üzerinde oynanır. Oyuncular "beyaz" ve "siyah" olarak adlandırılır ve her biri on altı taşa sahiptir: bir şah, bir vezir, iki kale, iki fil, iki at ve sekiz piyon. Her taşın kendine özgü hareket kuralları vardır ve rakip taşlar, onların bulunduğu kareye gidilerek oyundan çıkarılır. Oyunun temel amacı rakip şahı "şah mat" durumuna düşürmektir, ancak belirli koşullarda oyun berabere de sonuçlanabilir.
Satrancın kökeni, en azından 7. yüzyılda Hindistan'da ortaya çıkan çaturanga oyununa dayandırılmaktadır. Çaturanga; janggi, xiangqi ve şogi gibi benzer oyunların da atası kabul edilmektedir. Oyunun İran'a ulaşmasının ardından Arap dünyasına, oradan da Avrupa'ya yayıldığı bilinmektedir. Modern satranç kuralları 15. yüzyılın sonunda Avrupa'da şekillendi, 19. yüzyılın sonuna gelindiğinde ise standartlaştırılarak evrensel bir nitelik kazandı. Günümüzde satranç, milyonlarca oyuncusuyla dünyanın en popüler oyunlarından biri olarak kabul edilmektedir.
Günümüzde satranç müsabakaları uluslararası düzeyde Uluslararası Satranç Federasyonu (FIDE) tarafından yönetilmektedir. Evrensel olarak tanınan ilk Dünya Satranç Şampiyonu Wilhelm Steinitz, unvanını 1886 yılında kazandı. Güncel Dünya Satranç Şampiyonu ise 2024 yılında unvanı elde eden Gukesh Dommaraju'dur.

Tarihçe

MÖ 2000'li yıllarda satrancın oynandığına dair bulgular Mısır'da piramitlerdeki kabartmalarda vardır. Satranç, MS 6. yüzyılda Hindistan'da ortaya çıktı. MS 10. yüzyıla gelindiğinde tüm Asya'ya, Ortadoğu ve Avrupa'ya yayılmıştı. En geç 15. yüzyıldan itibaren Avrupa'da soylular arasında çok popüler bir oyun haline geldiğinden "kraliyet oyunu" olarak anılmaya başlandı. Kurallar ve dizilişler zaman içerisinde çeşitli değişiklikler gösterdi ve 19. yüzyılda bugünkü standart halini aldı. 20. yüzyıl Avrupası'nda toplumun entelektüel üst tabakaları arasında yayıldı ve dünyanın en popüler oyunlarından biri haline geldi.
Oyunun icadı konusunda birkaç efsane mevcuttur. Bunlardan biri Sissa ibn Dahi, buğday tanesi efsanesidir. Satranç, 6. yüzyıldan beri İran'da oynanmaktadır. Buradan 7. yüzyılda İslam'ın yayılışıyla birlikte Orta Doğu'ya ve Kuzey Afrika'ya da yayılır. Endülüs Emevileri, İtalya, Bizans İmparatorluğu ve Rusya yoluyla oyun, 9. ila 11. yüzyıllar arasında Avrupa'nın diğer yerlerine yayılır. Burada bir yandan şövalyelerin yedi yiğit erdeminden sayılırken diğer yandan kilise tarafından uygun bulunmuyordu. 15. yüzyılda oyun kuralları belirleyici şekilde değişti. Bu yüzyıldan sonra bugün oynanan satranca benzeyen modern satrançtan bahsedilebilmektedir. İspanya (16. yüzyıl), İtalya (16./17. yüzyıl), Fransa (18./19. yüzyıl), İngiltere (19. yüzyıl) ve Rusya (20. yüzyıl), sırayla satrançta Avrupa'nın önder ülkelerinden oldular.
19. yüzyılın ortasından beri düzenli satranç turnuvaları yapılmaktadır. İlk resmî Dünya şampiyonu Wilhelm Steinitz'tir. 1924'te Dünya Satranç Federasyonu (FIDE) kurulmuştur.
Bilgisayarların icadı ile birlikte 20. yüzyılın sonunda iyi satranç oynayabilen satranç programları piyasaya çıkmıştır. Bu programlardan bazıları günümüzde dünya şampiyonları seviyesinde oynayabilmektedirler. Hafızalara yer etmiş olan en iyi örnek Garri Kasparov ile Deep Blue (IBM) adlı bilgisayar arasında 1996-1997 yıllarında oynanmış olan satranç maçlarıdır.

Avrupa'da satrancın gelişimi

Satranç, Orta Çağ'da İslam dünyası aracılığıyla Avrupa'ya ulaşmış ve 15. yüzyılın sonlarında oyunun kurallarında önemli değişiklikler yapılmıştır. Özellikle vezirin ve filin hareket kabiliyetinin artırılması, modern satrancın ortaya çıkışında önemli bir rol oynamıştır.
1851 yılında Londra'da düzenlenen turnuva, ilk uluslararası satranç turnuvası olarak kabul edilmektedir. Bu turnuva, modern turnuva satrancının gelişiminde önemli bir dönüm noktası olmuştur.
1849 yılında geliştirilen Staunton satranç taşları, uluslararası turnuvalarda standart taş tasarımı hâline gelmiş ve günümüzde de yaygın olarak kullanılmaktadır.