Yozgat Ayaklanması veya Çapanoğlu Ayaklanması, Türk Kurtuluş Savaşı sırasında Hürriyet ve İtilaf reisi Çapanoğlu Edip Bey ve kardeşi Celâl Bey tarafından Yozgat ve yöresinde çıkarılan Ankara Hükûmeti'ne karşı bir ayaklanmadır.
İlk ayaklanma Yıldızeli'nde Erzurumlu Hüseyin Nazım ve Kara Mustafa'nın elebaşılığında çıkarılmıştır. Ayaklanma Çerkez Ethem komutasında Kuvâ-yi Seyyâre tarafından bastırılmış ancak diğer iç isyanlar gibi Türk Kurtuluş Savaşı hareketini zayıflatmış, işgal güçlerinin işini kolaylaştırmıştır. Asıl tehlikenin yani Yunan ordusunun ilerleyişini hızlandırarak Balıkesir ve Bursa'nın Yunanlar tarafından işgal edilmesine zemin hazırlamıştır. Yozgat'tan Ankara'ya döndüğü zaman Meclis tarafından kurtarıcı gibi karşılanan Ethem'in gücü daha da arttırmış, Ankara ile ayrışmış ve en sonunda Ethem'in tasfiyesine giden süreç başlamıştır.

Çapanoğlu aşireti

Çapanoğlu ailesinin ilk tanınmış kişisi Yozgat şehrini kuran Ahmet Paşa'dır, 1764 yılında Sivas valisi iken önce azledilmiş ardından da idam ettirilmiştir. Aile, bölgeyi 300 yıl kadar idare etmiş ve mamur hale getirmişlerdir. XVIII. asrın ortalarına ait belgelerde Çapar olarak geçmekte olup daha sonra aynı anlama gelen (eski Türk unvanlarından yiğit, akıncı, postacı) Çapanoğulları olarak şöhret bulmuşlardır. Çapanoğulları ailesinden Osmanlı Devleti'nde fiilen görev yapan Abdülfettah Paşa, Celâleddin Paşa, Ahmet Şakir Paşa gibi mutasarrıf, paşa, vali gibi üst düzey çeşitli hizmetlerde bulunmuş şahsiyetler bulunmaktadır.

Arka plan

Ayaklanma, Anadolu'daki Millî Mücadele'yi zayıflatmak amacıyla İstanbul'daki Damat Ferit Paşa Hükûmeti ve işgalci İngilizlerin yönlendirmesiyle başlatılmıştır. İngilizler, Anadolu'daki millî hareketin gelişmesinden rahatsızlık duymakta ve işgal altındaki İstanbul'daki sadrazamlık makamı aracılığıyla iç isyanları körükleyerek bu hareketi bastırmayı hedeflemekteydi. İngiliz Yüksek Komiserliği'ne ait belgelerde, milliyetçiliğe karşı ayaklanmaların desteklenmesinin bir "politika gereği" olarak görüldüğü açıktır. Bu bağlamda, Yozgat'ın köklü ailelerinden âyan ailesi olan Çapanoğlu ailesi padişaha bağlılıklarıyla isyancı hareketin sürükleyicisi oldu. Yaklaşık 150 yıldır bölgede nüfuz sahibi olan aile, sarayla yakın ilişkileri ve Osmanlı hanedanına bağlı bulunması nedeniyle Ankara ve İstanbul Hükûmeti arasındaki güç mücadelesinde padişahtan yana tavır aldılar. Bu dönemdeki isyanların nedenleri arasında, uzun yıllar süren savaşlardan yorgun düşen köylülerin askere alma uygulamalarına karşı çıkması da vardı. Ayrıca aile, Hürriyet ve İtilaf yandaşıydı. Yozgat Hürriyet ve İtilaf örgütünün başında bizzat Çapanoğlu Edip Bey bulunuyor, kardeşi Celâl Bey de bu siyaseti benimsiyordu. Büyük Millet Meclisi'ne temsilci gönderilmesi istendiğinde Yozgat'ta belediyede yapılan toplantıda iki kardeş bu hareketin Padişah'a başkaldırmak olacağını belirterek olumsuz yanıt vermişler bunu da Meclis'e bildirmişlerdi. Öte yandan, Çerkez Ethem Bey'in Batı Anadolu'da padişahçı Anzavur Ayaklanması'nı bastırması sonucu Çerkez nüfusun kaçarak Yozgat, Sivas bölgesine gelmesi bu bölgede yaşayan Çerkezler üzerinde etkili olmuştur. Başka bir neden ise, bölgede müzmin bir hal alan eşkıyalığın geldiği noktadır. Eşkıyalıktan hem Kuvâ-yi Milliye hem de padişahçılar beslenmekteydi. Yozgat civarındaki Aynacıoğulları, Deli Ömer gibi büyük eşkıya çeteleri ve daha küçükleri padişahçı yapı ile hareket etmiştir.