İmparator Toba (Japonca: 鳥羽天皇 Toba-tennō; 24 Şubat 1103-20 Temmuz 1156), Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 74. imparatorudur. Saltanatı 1107'den 1123 yılına kadar sürmüştür.

Hükümdarlık

Toba, İmparator Horikawa’nın uzun süre beklenen vârisi olarak doğdu ve doğumundan kısa süre sonra veliaht ilan edildi. Babası Horikawa’nın 1107’de ölmesi üzerine henüz çocuk yaşta tahta çıktı. Bunun ardından Shirakawa saray siyasetinin en güçlü figürü hâline geldi ve Toba’nın hükümdarlığı boyunca gerçek siyasî nüfuz büyük ölçüde Shirakawa'nın elinde kaldı. Shirakawa, Toba’nın eşi olarak evlatlık kızı Fujiwara no Shōshi’yi seçti. Daha çok Taikenmon-in unvanıyla bilinen Shōshi, kısa süre sonra Prens Akihito’yu dünyaya getirdi; bu prens ileride İmparator Sutoku olarak tahta çıkacaktı. Saray çevresinde Sutoku’nun gerçek babasının Toba değil, Shirakawa olduğu yönünde söylentiler yayıldı. Kaynaklara göre Toba da bu söylentilerin farkındaydı. Buna rağmen Toba ile Taikenmon-in’in ilişkisi tamamen kopmadı ve çiftin ilerleyen yıllarda başka çocukları da oldu.

İnsei yönetimi

Shirakawa’nın 1129 yılında ölümünün ardından insei sistemi torunu İmparator Toba döneminde de devam etti. Çağdaş kaynaklar Toba’yı, büyükbabası Shirakawa gibi güçlü iradeli ve otoriter bir hükümdar olarak tanımlar. Ancak Shirakawa’nın emekli imparator olarak fiilî iktidarı elinde tuttuğu yıllarda Toba ile büyükbabası arasında gergin bir ilişki gelişti. Bu durum, Toba’nın ilerleyen dönemde Shirakawa’nın siyasî tercihlerine karşı daha mesafeli bir tutum benimsemesine yol açtı.
Shirakawa’nın ölümünün ardından Toba, emekli imparator makamının (insei) sağladığı siyasî ve ekonomik gücü hızla devraldı. İlk işlerinden biri, Shirakawa’nın başkentte kurduğu büyük hazine ve depoların kontrolünü ele geçirmek oldu. Bazı saray mensupları bunu eleştirse de, emekli imparator olarak otoritesini sağlamlaştırması açısından bu adım gerekli görülüyordu. Toba’nın yönetim tarzı büyük ölçüde Shirakawa’nın kurduğu insei sistemini sürdürse de, bazı önemli farklılıklar bulunuyordu. Öncelikle, Shirakawa’ya bağlı birçok danışmanı görevden alarak kendi çevresine sadık isimleri öne çıkardı. Ayrıca yönetiminde, daha önce önemli rol oynayan taşra valilerinin (zuryō) etkisi azaldı. Bunun başlıca nedeni, Toba’nın geniş bir özel mülk (shōen) ağı oluşturarak ekonomik bağımsızlık kazanmasıydı. Toba’nın Fujiwara naip ailesi (sekkanke) ile ilişkileri de büyükbabasına kıyasla daha uzlaşmacıydı. Shirakawa döneminde görevden uzaklaştırılan Fujiwara no Tadazane, kısa süre sonra yeniden saraya döndü ve bu gelişme çağdaş kaynaklarda olumlu karşılandı. Ancak Fujiwara ailesi artık eski siyasî gücünden uzaktı ve giderek emekli imparatorun himayesine bağlı bir konuma sürükleniyordu. Bu süreçte hem Fujiwara ailesi içinde hem de imparatorluk hanedanında ciddi bölünmeler ortaya çıktı. Tadazane ile oğlu Tadamichi arasındaki anlaşmazlık derinleşirken, imparatorluk ailesinde de Toba ile Sutoku arasındaki gerilim devam etti. Bu çatışmalar ilerleyen yıllarda patlak verecek Hōgen Ayaklanması’nın (1156) temel nedenleri arasında yer aldı.