Terken Hatun

Terken Hatun veya Celâliye Hatun, tarihi süreçte adından sıkça söz ettirmiş, Büyük Selçuklu Devleti hükümdarı I. Melikşah'ın eşi ve I. Mahmud'un annesi olarak bilinmektedir. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, hayatı boyunca devlet yönetiminde ve siyasi olaylarda önemli bir rol oynamıştır.

Kökleri ve Erken Yaşamı

Asıl adı bilinmeyen bu güçlü kadının Terken unvanı ile tanındığı bilinmektedir. Melikşah'ın Celâlüddevle ve’d-dîn lakabına nispetle kendisine Celâliye Hatun da denilmiştir. Babasının kimliği hakkında tarih kaynaklarında farklı rivayetler yer almıştır. İbnü’l-Esîr onu bazı kayıtlarda Karahanlı Hükümdarı Şemsülmülk Nasr Han’ın amcası Îsâ Han’ın kızı olarak tanıtırken, diğer kayıtlarında ise Ahmed Han b. Hızır b. İbrâhim’in onun kardeşinin oğlu olduğunu belirtmiştir. Hızır Han'ın, Şemsülmülk’ün kardeşi olduğuna dair bilgiler diğer kaynaklarca da desteklendiği için, Terken Hatun'un Batı Karahanlılar’ın kurucusu ve ilk hükümdarı İbrâhim Tamgaç Han'ın kızı olduğu anlaşılmaktadır.

Melikşah ile evlilik tarihi de tartışmalı konular arasındadır. Melikşah’tan doğan oğlu Ahmed'in 1088 yılında on bir yaşında iken vefat etmesi, evlilik tarihinin 1077-1078 yılından daha öncesine dayanması gerektiğini göstermektedir. İbnü’l-Esîr bu evliliğin 1064 yılında yapıldığını kaydederken, Sıbt İbnü’l-Cevzî ise Alparslan’ın, oğlu Melikşah’ı 1068 yılında Celâliye Hatun ile evlendirdiğini aktarmıştır. Müstevfî’nin belirttiği 1078-1079 yılı ise yanlıştır. Bu evlilikten Davud, Ahmed, Mâh-Melek Hatun ve Mahmud adında dört çocuk dünyaya gelmiştir.

Siyasi Rolü ve Güç Mücadelesi

Tarihi kaynaklarda Terken Hatun ile ilgili ilk bilgiler, kızı Mâh-Melek Hatun'a Halife Muktedî-Biemrillâh'ın talip olmasıyla ortaya çıkmaktadır. Halifenin veziri bu talebi iletmek üzere İsfahan'a geldiğinde, Terken Hatun kızını Kahramanlı ve Gazne sultanlarının da istediğini belirtmiştir. 400.000 dinar başlık vermesi halinde kızını vereceğini söyleyen Terken Hatun, halife ile bu tarz bir pazarlığın uygunsuzluğu hatırlatıldığında şartları esnetmiştir. 50.000 dinar üst hakkı, 100.000 dinar mehir ödenmesi ve halifenin başka bir eşi ile câriyesi olmaması kaydıyla evliliğe razı olmuştur. Düğün 1087 yılında gerçekleşmiş ve ertesi gün Halife Muktedî tarafından Terken Hatun ile yanındaki kadınlara hil‘atler gönderilmiştir.

Terken Hatun devlet siyasetinde son derece faal bir konuma sahip olmuştur. Küçük oğlu Mahmud'u veliaht yapmak istemesi, dönemin güçlü veziri Nizâmülmülk'ün ise Sultan Melikşah’ın büyük oğlu Berkyaruk'u desteklemesi büyük bir çatışmayı tetiklemiştir. Sultan ile vezirin arasına nifak sokan Terken Hatun, vezirlik makamına kendi tercih ettiği Tâcülmülk'ü getirmek istemiştir. Bu çabalar sonucunda Melikşah ile Nizâmülmülk'ün arası açılmış, Melikşah'ın Bağdat'a seyahati sırasında Nizâmülmülk'ün bir Bâtınî fedaisi tarafından öldürülmesi ise Terken Hatun'u hedefine bir adım daha yaklaştırmıştır.