I. Theodosius (Grekçe: Θεοδόσιος Theodosios; 11 Ocak 347 – 17 Ocak 395), Büyük Theodosius olarak da bilinir, 379'dan 395'e kadar Roma imparatoru idi. İki iç savaşı kazandı ve İznik İnancı'nın İznik Hristiyanlığı için ortodoks doktrin olarak kurulmasında etkili oldu. Theodosius, yönetimi Batı Roma İmparatorluğu ile Doğu Roma İmparatorluğu arasında kalıcı olarak bölünmeden önce tüm Roma İmparatorluğu'nu yöneten son imparatordu. Gotlar Savaşı'nı (376-382) imparatorluğa dezavantajlı koşullarla sonlandırdı ve Gotlar, siyasi özerkliğe sahip nominal müttefikler olarak Roma topraklarında kaldılar.
Hispania'da doğan Theodosius, aynı adı taşıyan yüksek rütbeli bir general olan Kont Theodosius'un oğluydu ve onun rehberliğinde Roma ordusunda yükseldi. Theodosius, 374'te Mezya'da bağımsız komutayı elinde tuttu ve burada istilacı Sarmatlara karşı bir miktar başarı elde etti. Çok geçmeden emekli olmaya zorlandı ve babası belirsiz koşullar altında idam edildi. Theodosius, İmparator Gratianus'un sarayındaki bir dizi entrika ve idamın ardından kısa sürede pozisyonunu geri kazandı. 379'da, Doğu Roma imparatoru Valens, Gotlara karşı yapılan Hadrianapolis Muharebesi'nde öldürüldükten sonra Gratianus, Theodosius'u askeri acil durumla ilgilenmesi emriyle halefi olarak atadı. Yeni imparatorun kaynakları ve tükenen orduları istilacıları kovmaya yeterli değildi; 382'de Gotların imparatorluğun özerk müttefikleri olarak Tuna'nın güneyine yerleşmelerine izin verildi. 386 yılında Theodosius, Sasani İmparatorluğu ile uzun süredir anlaşmazlık konusu olan Ermenistan Krallığı'nı paylaşan ve iki güç arasında kalıcı bir barışı güvence altına alan bir antlaşma imzaladı.
Theodosius, Hristiyanlığın özdeşlik doktrininin güçlü bir taraftarıydı ve Ariusçuluğa karşıydı. 381'de Birinci Konstantinopolis Konsili'nde piskoposlardan oluşan bir konsey topladı ve bu konsey, ilkinin ortodoksluk, ikincisinin ise sapkınlık olduğunu doğruladı. Theodosius, geleneksel pagan kültlerinin işleyişine çok az müdahale etmesine ve Hristiyan olmayanları yüksek makamlara atamasına rağmen, İskenderiye Serapeum'u gibi klasik antik çağın birkaç Helenistik tapınağının Hristiyan fanatikler tarafından tahrip edilmesini önlemede veya cezalandırmada başarısız oldu. Daha önceki saltanatı sırasında Theodosius doğu eyaletlerini yönetirken, batı eyaletleri imparatorlar Gratianus ve kız kardeşi Galla ile evlendiği II. Valentinianus tarafından denetleniyordu. Tarihçi Andreas Schwarcz'a göre, evlilik özellikle Theodosius'un siyasi ve askerî gücünü sağlamlaştırmak için ayarlanmıştı. Theodosius, başkenti ve ana ikametgâhı olan Konstantinopolis'i geliştirmek için çeşitli önlemler aldı; bunların en önemlisi, antik çağda bilinen en büyük meydan olan Forum Tauri'nin genişletilmesiydi. Theodosius, Gratianus ve Valentinianus'un her ikisi de öldürüldükten sonra, 388 ve 394'te iki kez batıya yürüdü ve onların yerine geçen iki iddiacı Magnus Maximus ve Eugenius'u yendi. Theodosius'un Eylül 394'teki son zaferi onu tüm imparatorluğun hükümdarı yaptı; birkaç ay sonra öldü ve yerine imparatorluğun doğu yarısında Arcadius ve batıda Honorius olmak üzere iki oğlu geçti.
Theodosius'un çalışkan bir yönetici, sade giyinen, merhametli ve dindar bir Hristiyan olduğu söylenir. Ölümünden sonraki yüzyıllar boyunca Theodosius, paganizmi kesin bir şekilde ortadan kaldıran bir Hristiyan ortodoksluğu şampiyonu olarak kabul edilmiştir. Modern akademisyenler bunu, gerçek tarihin doğru bir temsilinden çok, Hristiyan yazarlar tarafından yapılan bir tarih yorumu olarak görme eğilimindedir. Bazı tarihçilerin "Theodosian rönesansı" olarak adlandırdığı klasik sanattaki bir canlanmaya liderlik etmesi takdir edilmektedir. Gotları pasifleştirmesi, imparatorluğun yaşamı boyunca barışı sağlasa da, Roma sınırları içinde özerk bir varlık olarak statüleri, sonraki imparatorlar için sorunlara yol açmıştır. Theodosius, iki iç savaş pahasına kendi hanedan çıkarlarını savunduğu için de eleştiri almıştır. İki oğlu zayıf ve beceriksiz yöneticiler olduğunu kanıtladı ve imparatorluğu ciddi şekilde zayıflatan bir yabancı istila ve saray entrikaları dönemine başkanlık etmişlerdir. Theodosius'un torunları sonraki altmış yıl boyunca Roma dünyasını yönetmiş ve doğu-batı bölünmesi 5. yüzyılın sonlarında Batı Roma İmparatorluğu'nun çöküşüne kadar devam etmiştir.

Arka plan

Theodosius, 11 Ocak'ta, muhtemelen 347 yılında Hispania'da doğmuştur. Aynı adı taşıyan babası Kont Theodosius, Batı Roma İmparatoru I. Valentinianus döneminde başarılı ve yüksek rütbeli bir generaldi (Magister militum) ve annesinin adı Thermantia idi. Ailenin Hispania'da küçük toprak sahibi aristokratlar olduğu anlaşılmaktadır, ancak bu sosyal statünün birkaç nesil öncesine mi dayandığı ya da Yaşlı Theodosius'un orada sadece askeri hizmeti karşılığında toprak sahibi olup olmadığı net değildir. Bununla birlikte, onların Hispania'ya olan kökleri muhtemelen uzun süredir devam ediyordu, zira geleceğin imparatoru Theodosius'un çeşitli akrabalarının da oradan olduğu doğrulanmıştır ve Theodosius'un kendisi de antik edebi kaynaklarda ve övgülerde İspanya doğumlu imparator Trajan'ın imgesiyle her yerde ilişkilendiriliyordu. Ancak imparator olduktan sonra yarımadayı bir daha asla ziyaret etmemiştir.
Theodosius'un yetiştirilmesine ilişkin çok az kayıt bulunmaktadır. 5. yüzyıl yazarı Theodoretus, geleceğin imparatorunun İber Yarımadası'nda büyüdüğünü ve eğitim gördüğünü iddia etmiştir; ancak bu iddia güvenilir değildir. Modern bir tarihçi ise Theodosius'un orduda büyüdüğünü, babasının eyaletler boyunca yaptığı seferlere katıldığını düşünmektedir; bu usul, o dönemde askeri hizmet geleneği olan ailelerde adetti. Bir kaynak, onun iyi bir eğitim aldığını ve tarihe karşı özel bir ilgi duyduğunu, Theodosius'un da bunu hayatı boyunca kendi davranışlarına rehberlik eden bir rehber olarak gördüğünü söylemektedir.

Kariyeri

Theodosius'un ilk olarak 368-369 yıllarında ada eyaletlerine yönelik "Büyük Komplo"yu bastırmak için babasına Britanya seferine eşlik ettiği kaydedilmiştir. Muhtemelen babasının kadrosunda daha sonraki seferlerde de görev yaptıktan sonra Theodosius, 374 yılında Tuna'daki Moesia Prima eyaletinin dux'u (komutanı) olarak atandığında ilk bağımsız komutasını almıştır. 374 sonbaharında, sınır kesimine yönelik Sarmatların saldırısını başarıyla püskürtmüş ve onları teslim olmaya zorlamıştır. Ancak çok geçmeden, gizemli koşullar altında, Theodosius'un babası aniden imparatorluğun gözünden düşmüş ve idam edilmiş ve geleceğin imparatoru Hispania'daki malikanesine çekilmesi gerektiğini hissetmiştir.
Bu olaylar yetersiz bir şekilde belgelenmiş olsa da, tarihçiler genellikle bu itibar kaybını, üst düzey bir sivil yetkili olan Maximinus liderliğindeki bir saray grubunun entrikalarına bağlarlarlar. Başka bir teoriye göre, geleceğin imparatoru Theodosius, 4 yaşındaki imparator II. Valentinianus'un Kasım 375'te tahta çıkmasıyla birlikte üst düzey yetkililerin tasfiyesi sonucu babasını, askeri görevini veya her ikisini birden kaybetmiştir. Theodosius'un Hispania'daki hizmetinden uzak kaldığı ve babasının ölümünden sorumlu olanlardan tehditler aldığı söylenen dönem uzun sürmemiş, ancak muhtemel suçlu olan Maximinus'un kendisi 376 Nisan'ı civarında iktidardan uzaklaştırılmış ve ardından idam edilmiştir. İmparator Gratianus, Maximinus ve yandaşlarını derhal Theodosius'un akrabalarıyla değiştirerek kilit hükûmet pozisyonlarına getirmiş ve bu da ailenin tam olarak itibarının geri kazandığını göstermiş ve 377'de Theodosius, Sarmatyalılara karşı komutayı yeniden ele geçirmiştir.
Theodosius'un yenilenen görev süresi, Doğu Roma İmparatoru Valens'in Ağustos 378'de işgalci Gotlara karşı yapılan Hadrianapolis Muharebesi'nde öldürüldüğüne dair haber gelene kadar, olaylardan uzak bir şekilde geçmiş gibi görünmektedir. Felaket niteliğindeki yenilgi, Roma'nın askeri liderliğinin çoğunu ölmüş veya köken olarak barbar olanları itibarsız bırakmıştır ve bunun sonucunda Theodosius, kendi mütevazı geçmişine rağmen, kurulu düzenin Valens'in yerini alıp krizi kontrol altına almada tercihi olmuştur. Batı imparatoru Gratianus'un gönülsüz onayıyla Theodosius, 19 Ocak 379'da Sirmium'da görevlilerden oluşan bir konsey tarafından resmen mor renge büründürülmüştür.