İrini (Atinalı İrini), Bizans İmparatoriçesi (d. 752)

Atinalı İrini ve Bizans İmparatorluğu'ndaki Yükselişi

İrini veya Atinalı İrini olarak bilinen, 752 doğumlu Bizans İmparatoriçesi, tam yetkili imparatorluk gücüyle 797-802 döneminde hüküm sürmüştür. 775-780 döneminde koca Leo'nun yanında imparatoriçe unvanı taşımış, 780-797 yılları arasında ise genç oğlu VI. Konstantinos adına taht naipliği yapmıştır. Tam yetkili imparatoriçe olarak hüküm sürdüğü dönemde basilissa unvanı yerine doğrudan basileus yani imparator olarak anılmıştır.

Gençlik Yılları ve Saraya Gelişi

İrini, Atina'da yaşayan soylu Sarantapechos ailesine mensuptu. Ailesini erken yaşta kaybettiği için patrisiyen sınıfına dahil olan ve Helas Themasi valisi olan amcası Konstantinos Srantapechos tarafından büyütüldü. 1 Kasım 769 tarihinde, henüz 17 yaşındayken V. Konstantinos tarafından Konstantinopolis'e getirtildi. 17 Aralık'ta imparatorun Hazar asıllı eşi Çiçek'ten olan oğlu Leo ile evlendirildi. Tarihçilerin kabul ettiği en yaygın görüşe göre, başkent ve taşradan seçkin genç kızların katıldığı bir gelin-görücülük müsabakası sonucunda damat tarafından gelin olarak seçilmiştir.

14 Ocak 771 tarihinde sonradan imparator olacak olan oğulları Konstantinos dünyaya geldi. V. Konstantinos'un Ağustos 775'te ölmesiyle Leo imparator oldu. Leo putkıran yani ikonoklast politikalar uygulamaya devam etti. Tarihçiler, Leo'nun evlilik yatağında eşi İrini'nin sakladığı ikonları bulduğunu ve bundan sonra onunla aynı yatağı paylaşmaktan kaçındığını aktarmaktadır. 8 Eylül 780'de IV. Leo'nun ölümü üzerine, 9 yaşındaki oğlu Konstantinos tahta geçerken annesi İrini taht naibi seçildi.

Taht Naipliği Dönemi ve Siyasi Mücadeleler

Oğlu tahta geçer geçmez iktidarı eline alan İrini, kocasının üvey kardeşi Sezar rütbeli Nikiforos ve yandaşlarının kurduğu tehlikeli bir komployu engellemeyi başardı. Komploculara imparatorluğa aday olamayacakları papaz rütbesi verdirterek kiliselerde ayin yapmalarını emretti. İrini ayrıca Papa ve Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu ile yakın ilişkiler kurdu. Şarlman'ın kızı Rotrude ile Konstantinos'u nişanladıysa da 787 yılında bu nişanı bozdu. Sicilya askeri valisi Elpidios isyanını şiddetle bastırarak Kuzey Afrika'ya kaçmasını sağladı. Abbasilerin düzenlediği talan hücumları karşısında, yıllık 10.000 adet özel işlemeli ipek elbise ödenmesini ve Arap tüccarlara pazar açılmasını içeren üç yıllık bir barış anlaşması imzaladı.

İkonların Geri Dönüşü ve Dinsel Politikalar

İrini'nin naiplik dönemindeki en kritik politika, putkıran uygulamaların kaldırılarak ikonlara ve heykellere dinsel önemin yeniden kazandırılmasıydı. Bu amaçla putsevenlere yakınlığıyla bilinen Tarasios patrik seçildi. 786 yılında Konstantinopolis'te toplanan sinod, putkıran askerler ve komutanlarca reddedildi. Bunun üzerine taşra şehri olan İznik'te toplanan İznik Sinodu, 787 yılında ikonlara tapınmayı resmen serbest bıraktı ve Doğu Ortodoks Kilisesi ile Roma Katolik Kilisesi'ni tek bir kilise olarak ilan etti. Bu durum Papalık ile ilişkileri iyileştirse de, Frankların İtalya'daki Bizans arazilerini ele geçirmesine engel olamadı. Balkanlarda ise Slavların yerleşmesini önlemek için Stavrakios idaresinde başarılı askeri seferler düzenlendi.

Oğlu VI. Konstantinos ile Mücadele ve Trajik Son

VI. Konstantinos erginliğe eriştiğinde İrini'nin otokratik hareketlerinden rahatsız olmaya başladı. 790 yılında Ermeni muhafız birlikleri tek hükümdarın Konstantinos olduğunu ilan etti. Ancak İrini, oğlunun Bulgarlara karşı başarısızlığını ve eşini boşayıp tekrar evlenmesini kendi lehine kullandı. 792 yılında resmi olarak imparatoriçe unvanını aldı. Ülkede bir iç isyan çıkmasından korkan İrini, putseven saraylılarla birlikte yeni bir entrika çevirdi. Konstantinopolis'ten ayrılan Konstantinos, Boğaz'ın Asya yakasındayken İrini'nin adamları tarafından yakalandı ve saraya götürüldü. İmparatoriçenin emriyle gözlerine mil çekildi ve yaralarının iyileşmemesi nedeniyle birkaç gün içinde yaşamını yitirdi. Bu suikast halk arasında büyük bir kaygı yaratırken, yaşanan güneş tutulması ve kötü hava şartları olayın tanrı tarafından cezalandırılacağı yönünde dedikodulara yol açtı.