Haydar Alirıza oğlu Aliyev (Azerice: Heydər Əlirza oğlu Əliyev, Rusça: Гейда́р Али́евич Али́ев, romanize: Gey̆dа́r Alíyevič Alíyev, 10 Mayıs 1923 - 12 Aralık 2003) Azerbaycanlı siyasetçi, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin üçüncü cumhurbaşkanı, Nahçıvan Yüksek Meclisi'nin 3. Başkanı. Aynı zamanda Azerbaycan'ın görevdeki cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in babasıdır. Azerbaycan'ın "Ümummilli Lider" ve "Ulu Önder" unvanlarını taşımaktadır.
1969-1982 yılları arasında fiilen Azerbaycan'ı yönetmiş, 1993-2003 yılları arasında ise Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı görevinde bulunmuştur. 1982 yılında Sovyetler Birliği Bakanlar Kurulu Başkan Yardımcılığı'na getirilerek, Sovyetler Birliği'nin ''üçüncü adamlığına'' kadar yükselmiştir. Haydar Aliyev, Bakanlar Kurulu Başkan Yardımcılığı görevinde bulunduğu süre zarfında Sovyetler Birliği'nin gelecekteki en büyük lider adaylarından biri olarak görülüyordu.

İlk yılları

10 Mayıs 1923'te günümüzdeki Azerbaycan'ın özerk bölgesi Nahçıvan'da doğmuştur. 1939'da Nahçıvan Pedagoji Teknik Lisesi'ni bitirdikten sonra Azerbaycan Sanayi Enstitüsü, Mimarlık Fakültesi'nden mezun olmuştur. 1957'de ise Azerbaycan Devlet Üniversitesi tarih bölümünü bitirmiştir. 1948'de Aliyev, Zarifa Aliyeva ile evlendi. 12 Ekim 1955'te kızları Sevil Aliyeva dünyaya geldi. 24 Aralık 1961'de oğulları İlham dünyaya geldi. Eşi Zarifa Aliyeva 1985 yılında kanserden öldü.

Erken kariyer

İkinci Dünya Savaşı sırasında, Sovyetler Birliği'nin kendi kuvvetleri üzerinde istihbarat operasyonları yürüten ve firar eden veya yeterince sert savaşmayan askerleri infaz eden Smersh taburunun komutanı olarak görev yaptı. 1944 yılında Azerbaycan SSC Devlet Güvenlik Halk Komiserliği'ne (NKGB) katıldı ve SSCB Devlet Güvenlik Komitesi Kıdemli Personel Eğitim Okulu'ndan mezun olduktan sonra 1950 yılında Azerbaycan SSC Devlet Güvenlik Komitesi'nin daire başkanı oldu. 1954 yılında, hükûmet reformunun bir parçası olarak, daha önce Devlet Güvenlik Bakanlığı (MGB) olarak adlandırılan NKGB, bu kez KGB olarak yeniden adlandırıldı. Kaynaklar Aliyev'in Azerbaycan KGB'sinin İran ve Orta Doğu'yu da kapsayan Doğu Bölümü'nde çalıştığını gösteriyor. Bu süre zarfında Aliyev, Semyon Tvsigun'un yakın arkadaşıydı. Aliyev 1967 yılında Azerbaycan KGB'sinin başına geçti ve sonunda tümgeneral rütbesini aldı. Aliyev, Sovyet gizli servisinde görev yaptığı süre boyunca Azerbaycan'da çoğunlukla tanınmıyordu.

Azerbaycan Komünist Partisi Merkezi Komitesi'nin 1969 Temmuz toplantısında Haydar Aliyev Azerbaycan Komünist Partisi Merkezi Komitesi'nin genel sekreteri seçilerek ülkenin rehberi olmuştur. Bu kararla beraber Aliyev, Sovyet Azerbaycanı'nın fiilen lideri olmuştur. Aliyev, 1976'da Sovyet Politbüro'nun aday (oy hakkı olmayan) üyesi oldu. Yuri Andropov'un onu SSCB Bakanlar Konseyi Birinci Başkan Yardımcılığına terfi ettirdiği ve Politbüro'nun tam üyesi yaptığı Aralık 1982'ye kadar bu görevi sürdürdü. Aliyev ayrıca 1974-1979 yıllarında Bakanlar Kurulunda birinci başkan yardımcısı olarak görev yaptı.
Aliyev, 1979'da Sovyetlerin Afganistan'ı işgalini destekledi 1981 Parti Kongresinde Aliyev, Brejnev'i bolca övdü. 22 Kasım 1982'de Andropov, Aliyev'i adaylıktan Sovyet Politbüro'nun asil üyeliğine terfi ettirdi ve onu SSCB Bakanlar Kurulunun ulaşım ve sosyal hizmetlerden sorumlu Birinci Başkan Yardımcılığı görevine atadı. Böylece Aliyev, bir Azerbaycanlının Sovyetler Birliği'nde ulaştığı en yüksek makama ulaştı.
13 yıl aradan sonra, 1982 yılının Aralık ayında Sovyet İttifakı Komünist Partisi Merkezi Komitesi Siyasi Bürosu'nun üyesi seçilmiş, SSCB Bakanlar Kurulu başkanının birinci yardımcısı vazifesine yükseltilmiş ve SSCB'nin rehberlerinden biri olmuştur. Haydar Aliyev yirmi yıl süresince SSCB milletvekili olmuş, 5 yıl ise SSCB Bakanlar Kurulu Başkan Yardımcılığı yapmıştır.

Aliyev, 1987 yılında Mihail Gorbaçov tarafından Başbakan Birinci Yardımcılığı görevinden ve Politbüro'dan resmi olarak sağlık gerekçesiyle görevden alındı, ancak ikisi Gorbaçov'un yolsuzlukla mücadele kampanyası nedeniyle anlaşmazlığa düşmüşlerdi. Aliyev, Gorbaçov'la arasını bozulmuştu ve Gorbaçov'un Perestroyka'sının bir parçası olarak temizlenenlerden biriydi. Aliyev, 1987 yılında zorunlu emekliliğinin ardından 1990 yılına kadar Moskova'da kaldı. Bu sırada kalp krizi geçirdi.