Muhammed Abdullah Hasan (Somalice: Maxamed Cabdille Xasan; Arapça: محمّد عبد اللّه حسن; 1856 veya 1864 – 21 Aralık 1920), Somalili dinî ve siyasî lider, şair ve Derviş hareketinin önderidir. 1899'dan ölümüne kadar İngiliz, İtalyan ve Etiyopyalı güçlere karşı yürütülen sömürge karşıtı mücadeleye liderlik etti. Onun yönetimindeki Derviş hareketi, kuzey Somali'de 1899-1920 yılları arasında siyasî ve askerî bir yapı oluşturdu. Kendisine duyulan saygı nedeniyle yaygın biçimde Seyyid unvanıyla tanındı.

Hayatı

Orta Somali'nin kuzeyindeki Kob Fardod yakınlarında doğdu. Ogādîn kabilesinin Bah Geri koluna mensup olmakla birlikte annesinin bağlı olduğu Dulbahaute kabilesi içinde, Bohotle çevresinde yetişti. Geleneksel dinî öğrenimin ardından farklı hocalardan ders aldı. Harar, Mogadişu ve Nairobi gibi merkezlere seyahat etti. 1894'te hac için Mekke'ye gitti ve burada Sudanlı şeyh Muhammed b. Sâlih'in kurduğu Sâlihiyye tarikatına katıldı.

1895'te Somali'ye dönerek Berberâ'da Sâlihiyye tarikatının görüşlerini yaymaya başladı. Dinî faaliyetlerinin yanı sıra bölgede yaygın olan bazı uygulamalara karşı vaazlar verdi. Kadiriyye mensuplarıyla yaşadığı anlaşmazlıklar ve İngiliz sömürge idaresiyle artan gerilim üzerine Ogaden yaylalarına geçti. Burada etrafında giderek büyüyen bir taraftar topluluğu oluştu ve sömürgeci güçlere karşı silahlı mücadele için asker ve silâh toplamaya başladı.

Derviş hareketi

Muhammed Abdullah Hasan'ın öncülüğündeki Derviş hareketi 1899'dan itibaren İngiliz, İtalyan ve Etiyopyalı kuvvetlere karşı mücadele yürüttü. 1901-1904 yılları arasındaki İngiliz harekâtlarına direndi. Nisan 1903'te Gumburu'da (Agaarweyne Savaşı) bir İngiliz birliğini mağlup etti. 1905'te İngiliz ve İtalyan makamlarıyla yapılan antlaşmayla, Nugaal vadisinin Hint Okyanusu'na açılan kesiminde bir bölge onun yönetimine bırakıldı ve İlig merkez olarak belirlendi. Antlaşmanın kısa süre içinde bozulmasının ardından çatışmalar yeniden başladı.

Dervişler zaman içinde askerî birlikler, bir danışma konseyi ve İslâm hukukuna göre görev yapan kadılardan oluşan bir yönetim yapısı geliştirdi. Akademik literatürde bu yapılanma hareketi bir devlet veya proto-devlet olarak nitelendirilmiştir. Muhammed Abdullah Hasan 1910'lu yıllarda Dulbahaute topraklarında, en önemlisi Talih'te olmak üzere çeşitli kaleler yaptırdı. I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Devleti ve Almanya ile ilişkiler kurdu, yönetimi Bâb-ı Âli tarafından tanındı.

1920'nin başlarında İngiliz kuvvetlerinin hava bombardımanı ve kara harekâtı sonucunda Dervişlerin başlıca merkezleri dağıtıldı. Muhammed Abdullah Hasan teslim olmayı reddederek batıya çekildi ve 21 Aralık 1920'de İmay'da öldü.