Ali Saim Ülgen, Türk yüksek mimar ve restoratör (ö. 1963)

Ali Saim Ülgen'in Hayatı ve Eğitimi

Doktor olan babası Hicri Bey ile Adviye Hanım'ın oğlu olarak İstanbul'da dünyaya gelen Ali Saim Ülgen (15 Ağustos 1913 - 8 Şubat 1963), Türkiye'nin onarım ve restorasyon alanlarında uzmanlaşmış ilk yüksek mimarlarından biridir. Eski eserlere olan ilgisi küçük yaşlarda başlamış, evlerine çok yakın olan Ayasofya Müzesi'nin kubbelerine çıkma isteğiyle ailesine baskı yapmış ve gerekli izinlerle bu isteği gerçekleştirilmiştir. Ortaöğretimini İstanbul Erkek Lisesi'nde tamamlayan Ülgen, gezip gördüğü eserleri 200 sayfalık İstanbul ve Eski Eserleri adlı kitabında toplamış ve lise yıllarında ilk kitabını yayımlamıştır. Semavi Eyice, bu eserin Harf Devrimi sonrasında yeni harflerle bir lise öğrencisi tarafından yazıldığı için ilgi çekici olduğunu belirtmiştir.

Devlet Güzel Sanatlar Akademisi'nde eğitimine devam eden Ülgen, buradaki eğitimi dışında İstanbul Üniversitesi'nde Arif Müfid Mansel'in arkeoloji derslerine katılmıştır. Üniversite eğitimi sonrasında Devlet Güzel Sanatlar Akademisi'nin Mimarlık Tarihi ve Şehir Kürsüsü'nde asistan olarak görev almıştır. Maarif Vekâleti'nin düzenlediği sınavı kazanarak Almanya'ya gitmiş, 1939 yılında II. Dünya Savaşı'nın başlaması üzerine Fransa'ya geçmiştir. Paris Notre Dame Kilisesi'nin restorasyonunda görev alan isimlerden biri olan Ülgen'in yurt dışındaki asistanlık görevi kısa sürmüş ve Türkiye'ye dönerek 1940 yılında Kahramanmaraş'ta askerlik görevinde bulunmuştur. Bu dönemlerde tarihî eserlerin kötü ve anlık kullanımlarına dair eleştirel bir rapor yayımlamıştır.

Restorasyon Kariyeri ve Kurumsal Çalışmaları

Maarif Vekâletine bağlı Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğünde çalışmaya başlayan Ülgen, yeni binalar yapmaktan çok eskileri onarmayı tercih etmiştir. Aynı anda hem Devlet Güzel Sanatlar Akademisi'nde mimarlık tarihi dersleri vermiş hem de İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde mimarlık çalışmalarını yürüterek çeşitli kazılara katılmıştır. 1946 yılında Anıtlar Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğünde Anıtlar Şubesi'ne atanmış, 1949'da kendi gayretleri doğrultusunda kurulan Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu üyeliğine getirilmiştir. Kısa bir süre Ankara Üniversitesi'nde sanat tarihi üzerine dersler vermiş, 1959'da Vakıflar Genel Müdürlüğü bünyesinde çalışmalarına devam ederek vakfa ait eserlerin restoresinde görev almıştır. Ayrıca bu yıllarda Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde öğretim görevlisi sıfatıyla Türk sanatı ve sanat tarihi üzerine akademik dersler vermiştir.

Vakıflar Genel Müdürlüğündeki görevi sırasında Türkiye'nin çoğu gezip tarihî eserleri yerinde inceleme fırsatı bulan Ülgen, çalışmalarını İslami eserlere de yöneltmiştir. Başta İstanbul olmak üzere Trakya ve Anadolu'da 150'ye yakın tarihi yapının restoresinde görev alarak Türk restorasyon tarihine yön vermiştir. Konya Alâeddin Camii, Siirt Ulu Camii, Aksaray Sultan Hanı, Nevşehir Hacı Bektaş-ı Veli Külliyesi, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Hunad Hatun Külliyesi ve Bursa Yeşil Türbe bu çalışmaların başında gelmektedir. Türkiye dışında Trablusgarp'ta Turgut Reis Türbesi ve Kudüs'te Kubbetü's-Sahre'nin restoresine katkı sağlamış, ayrıca Suriye, Irak, Ürdün ve Pakistan gibi ülkelerde de çalışmalarda bulunmuştur.

Mimar Sinan Hayranlığı, Zorluklar ve Vefatı

Klasik Osmanlı mimarisini temellendiren Mimar Sinan'ın büyük hayranlarından biri olan Ali Saim Ülgen, Mimar Sinan'ın eserleri üzerine yaptığı çizimler günümüz akademik camiası için önemli birer referanstır. Mustafa Kemal Atatürk'ün isteği sonrasında yapılması istenen Mimar Sinan monografisinin dokümanlarını hazırlayıp planlarını çizmiştir. Tarih kısmını Mehmet Fuad Köprülü, mimarlık kısmını Albert Gabriel, plan ve rölövelerini ise kendisinin çizeceği bu proje dönemsel sorunlar nedeniyle gerçekleşememiş, planlar ölümünden sonra yayımlanmıştır. Saliha Sultan Çeşmesi, Beşiktaş Sinan Paşa Hamamı, Fındıklı Molla Çelebi Hamamı, Sapanca Rüstem Paşa Kervansarayı, Lüleburgaz Sokollu Mehmed Paşa Kervansarayı, İstanbul Ebu’l Fazıl Efendi Camisi, Kapıağası Cafer Ağa Medresesi, Fındıklı Kaptan Arap Ahmed Türbesi ve Hürrem Sultan Hamamı projelerini hazırladığı yapıtlar arasındadır. Özellikle 1976 yılında yıkılan Mimar Sinan Mescidi, Ali Saim Ülgen'in çizimlerine göre yenilenmiştir.

Süleymaniye Külliyesi'nin restoresini gerçekleştirdiği sırada dönemin başbakanı Adnan Menderes camii cephesinin restoresini ve temizlenmesini bizzat Ali Saim Ülgen'e vermiştir. Ülgen bu cepheleri murç yardımıyla temizlemiş, Macit Rüştü Kural bu yöntemi eleştirerek camii ölçülerini küçülttüğünü ileri sürmüştür. Saim Ülgen haksız saldırılara maruz kalmış, Millî Birlik Komitesi tarafından hakkında kovuşturma açılmış ve komisyon tarafından yargılanmak istenmişse de sonunda suçsuz bulunmuştur. Zihinsel olarak yorulan ve zarar gören Ali Saim Ülgen, evinde kalp krizi geçirmiş; evine çok yakın bir alışveriş merkezi üzerinde iki uçağın çarpışmasının yarattığı şok ve gürültü sebebiyle 8 Şubat 1963 tarihinde vefat etmiştir.

Yazılı Eserleri ve Arşivi

Ali Saim Ülgen'in yazılı eserleri arasında Anıtların Korunması ve Onarılması, Bursa Anıtları Albümü (Halim Baki Kunter ile beraber), Fatih Camisi, Fatih Devrinde İstanbul ve Bizans Sarnıcı yer almaktadır. Ayrıca Türk Tarih Kurumu Belleteni, Mesleki ve Teknik Öğretim, Selamet, Vakıflar Dergisi, Arkitekt, Mimarlık, Ülkü, Fatih ve İstanbul ile İlahiyat Fakültesi Dergisi gibi yerlerde Türk sanat tarihi üzerine yazıları bulunmaktadır. Halim Baki Kunter'le beraber hazırladığı Fatih Camii adlı eserinde Fatih Camii'nin 12 Havari Kilisesi'nin üzerine inşa edilmediğini belirtmiştir.

Anadolu'nun çeşitli bölgelerindeki çalışmaları kendine has bir arşivcilik ortaya çıkarmıştır. 50 yıllık yaşamına ait arşiv ve görseller, Osmanlı Klasik Dönem Mimarisi, Türkiye'de restorasyon ve mimarlık konuları dışında kendi yaşamından izler taşımaktadır. Bu arşivler, Ahmet Ersoy'un önderliğinde Mimarlık Vakfı tarafından ön tahlili ve ayrımı yapılarak 2012 yılında SALT Araştırma bünyesine aktarılmış, 2013 yılında ise Modern Türkiye'nin Osmanlı Mirasını Keşfi: Ali Saim Ülgen Arşivi adlı sergi ile gösterilmiştir. Arşivde fotoğraflar, haritalar, röleve çizimler, krokiler, broşürler, makaleler, yazışmalar, notlar ve çeşitli belgeler bulunmaktadır.