John von Neumann (doğum adı Neumann János Lajos; 28 Aralık 1903, Budapeşte - 8 Şubat 1957, Washington, D.C.), Macar asıllı Amerikalı matematikçi, fizikçi ve bilgisayar bilimcisidir. 20. yüzyılın en etkili bilim insanlarından biri kabul edilir. Küme kuramı, kuantum mekaniğinin matematiksel temelleri, oyun teorisi, işlemci cebirleri (von Neumann cebirleri), sayısal analiz ve bilgisayar tasarımı gibi birbirinden uzak pek çok alana temel katkılar yaptı. Günümüz bilgisayarlarının neredeyse tamamının dayandığı von Neumann mimarisi, onun 1945'te tanımladığı saklı program ilkesinden doğar ve adını ondan alır.

Yaşamı

John von Neumann, 28 Aralık 1903'te Avusturya-Macaristan sınırları içindeki Budapeşte'de varlıklı bir Yahudi ailenin çocuğu olarak doğdu. Çocuk yaşta olağanüstü bir bellek ve matematik yeteneği gösterdi. Yükseköğreniminde iki alanda birden ilerledi: Budapeşte Üniversitesi'nde matematik doktorasını 1926'da tamamlarken, ETH Zürih'te kimya mühendisliği öğrenimi gördü. Ardından Göttingen Üniversitesi'nde David Hilbert'in çevresinde çalıştı ve 1927'den başlayarak Berlin ile Hamburg üniversitelerinde ders verdi.
1930'da Amerika Birleşik Devletleri'ne giderek Princeton Üniversitesi'nde misafir öğretim üyesi oldu. 1933'te Princeton'da yeni kurulan İleri Araştırmalar Enstitüsü'ne en genç profesörlerden biri olarak atandı ve ömrünün sonuna dek burada görev yaptı. 1932'de yayımladığı Kuantum Mekaniğinin Matematiksel Temelleri adlı kitabı, kuantum mekaniğine sağlam bir matematiksel çerçeve kazandıran temel yapıtlardan sayılır.

Oyun teorisi ve ekonomi

Von Neumann'ın en bilinen katkılarından biri oyun teorisidir. 1928'de kanıtladığı minimaks kuramı, iki kişilik sıfır toplamlı oyunlarda her iki oyuncu için en iyi stratejinin bulunduğunu gösterir. 1944'te iktisatçı Oskar Morgenstern ile yazdığı Oyun Teorisi ve İktisadi Davranış (Theory of Games and Economic Behavior) kitabı, oyun teorisini bağımsız bir disiplin hâline getirdi ve iktisattan askeri stratejiye dek pek çok alanı etkiledi.