Carl Zeiss (Almanca telaffuz: [kaʁl ˈtsaɪs]; 11 Eylül 1816 – 3 Aralık 1888), Alman bilimsel alet üreticisi, optikçi ve iş insanıdır. 1846 yılında hâlen faaliyet gösteren kendi atölyesini kurmuştur, bu atölye günümüzde Zeiss olarak faaliyet göstermektedir. Zeiss, optik alet üretiminin hemen tüm yönlerini yeniden şekillendirmek amacıyla yetenekli uygulamalı ve teorik optikçiler ve cam üreticilerinden oluşan bir grup bir araya getirmiştir. Ernst Abbe ile olan iş birliği, mikroskopların optik teorisi ve tasarımını devrim niteliğinde değiştirmiştir. Bu ilerlemeleri daha da geliştirmek için Otto Schott ile çalışarak optik cam üretiminde devrim yaratmışlardır. Carl Zeiss'in kurduğu firma, dünyanın en büyük ve en saygın optik firmalarından biri hâline gelmiştir.

Eğitim

O dönemde sosyal yükselmenin tek yolu yüksek öğrenimdi ve August Zeiss, üç oğlunun da üniversiteye hazırlık amacıyla “Gymnasium” adı verilen lise düzeyindeki okula gitmesini sağladı. İki büyük oğul filoloji ve tarih eğitimi almış ve eğitim alanında başarılı kariyerler yapmıştır. Tarihi şekillendiren olaylardan biri olarak Carl, sürekli kuşak (truss) kullanmasını gerektiren bir kasık fıtığı rahatsızlığı geçirdi. Bu nedenle masa başı akademik yaşam onun için uygun görünmüyordu. Carl, Weimar'daki Wilhelm Ernst Gymnasium'a devam etti ancak okulu erken bıraktı. Üniversitede özellikle doğa bilimlerini çalışabilmek için özel bir bitirme sınavına girdi.
Carl, teknik çalışmalara çok erken yaşta ilgi gösterdi; bu ilgi, onu Weimar'daki büyük dük teknik okulunun derslerine katılmaya kadar götürdü ve sonunda ustalık öğrenimi yapmak üzere makine ustası çıraklığına karar verdi.
Carl, 1834 Paskalya'sında Jena'ya taşındı ve burada Jena Üniversitesi'nde özel ders veren ve saray tarafından atanmış hassas makine ustası ("Hofmechanikus") Friedrich Körner (1778–1847) altında çıraklığa başladı. Yeni ustası, üniversite kasabası sınırlarının ötesinde tanınmıştı ve atölyesi oldukça iyi belgelenmişti; ünlü çok yönlü bilim insanı Johann Wolfgang von Goethe için aletler yapmış ve onarımlar gerçekleştirmişti. Zeiss, çırak olarak dört yıl kaldı. Son iki yıl, üniversiteye giriş hakkı sağlayan gymnasium belgesi kapsamında, her dönem bir matematik veya fen bilimleri dersi aldı. 1838 yılında çıraklığını tamamladı ve ustası Körner'in iyi dilekleri ve üniversite sertifikasıyla birlikte gezgin çırak (journeyman) yıllarına başladı.
Bu dönemde buhar makineleri ve lokomotifler genç mühendisler üzerinde güçlü bir çekim yaratıyordu; bu nedenle Carl Zeiss'in özellikle makine mühendisliğine yönelmesi anlaşılırdır. 1838–1845 yılları arasında Stuttgart, Darmstadt, Viyana ve Berlin'de çalıştı. Bu çalışmaların detayları sınırlı olmakla birlikte, Darmstadt'ta Hektor Rössler adlı alet üreticisi ve “Hofmechanikus” için çalıştığı bilinmektedir. Rössler, optik ve bilimsel alet üretiminin yanı sıra buhar gücü ile ilgili çalışmalarda da bulunuyordu. Viyana'da, Orta Avrupa'nın ağır makine üretim merkezi olan şehirde Rollé und Schwilqué firmasında çalıştı. Viyana'da ayrıca Viyana Politeknik Enstitüsü'nde popüler mekanik üzerine Pazar derslerine katılma fırsatı buldu ve enstitüde girdiği sınavı başarıyla geçti. Son olarak Berlin'de bir makine atölyesinde çalıştı.

Doğum ve aile

Carl'ın babası Johann Gottfried August Zeiss (1785–1849), atalarının 100 yılı aşkın süredir zanaatkar olarak çalıştığı Rastenberg'de doğmuştur. August, ailesiyle birlikte Weimar'ın kuzeyindeki küçük bir bölgesel merkez olan Buttstädt'e taşınmış ve burada Johanna Antoinette Friederike Schmith (1786–1856) ile evlenmiştir. Carl Zeiss'in annesi, Johann Wolfgang von Goethe'nin eşi Christiane Vulpius ile akrabadır.
August Zeiss daha sonra ailesinin işlerini kardeşlerine bırakarak Sachsen-Weimar-Eisenach büyük dükalığının başkenti Weimar'a taşınmıştır. Burada, sedef, kehribar, fildişi ve diğer egzotik malzemelerden torna işçiliği yapan saygın bir süs tornacısı olarak tanınmıştır. Prens veliaht ve sonrasında büyük dük olan Karl Friedrich of Sachsen-Weimar-Eisenach (1783–1853) ile tanışmış, veliaht prens süs tornacılığını öğretecek bir usta aramış ve bunu August Zeiss'te bulmuştur. Usta ve çırak arasındaki dostluk 40 yıl sürmüştür. Zeiss ailesine 11 Eylül 1816'da, altı çocuğun beşincisi olarak bir oğul doğduğunda, yeni doğan çocuk vaftiz babası veliaht prens ve babası büyük dük Carl Friedrich'in onuruna Carl adıyla vaftiz edilmiştir. Zeiss'in kardeşlerinden üç kız ve iki erkek yetişkinliğe ulaşmıştır. 1885'ten önce aile soyadı Zeiß olarak yazılmaktaydı.