Franz Maria Aepinus, Alman bilim insanı (d. 1724)

Franz Maria Aepinus Kimdir?

Franz Ulrich Theodor Aepinus, 13 Aralık 1724 tarihinde Saksonya, Mecklenberg-Schwerin'e bağlı Rostock şehrinde dünyaya gelmiş ve 10 Ağustos 1802 tarihinde Rusya'nın Dorpat kentinde hayatını kaybetmiştir. Rus İmparatorluğu'nda ikamet eden bilindik bir Alman matematikçi, bilim insanı ve doğa filozofu olan Aepinus, özellikle elektrik ve manyetizma konusundaki teorik ve deneysel araştırmalarıyla hafızalara kazınmıştır.

İlk Yılları ve Kökeni

Rostock'ta Mecklenburg-Schwerin Dükalığı'nda doğan Franz Ulrich Theodor Aepinus son derece eğitimli bir aileden gelmektedir. Yunanca biçimi olan ve aipeinós kelimesine dayanan Hugk veya Huck soyadını ilk benimseyen, aynı zamanda Protestan Reformu döneminin önde gelen bir ilahiyatçısı ve tartışmacısı olan Johannes Aepinus'un (1499-1553) soyundan gelmektedir. Babası ise Rostock Üniversitesi'nde ilahiyat profesörü olarak görev yapmaktaydı.

Bilimsel Kariyeri ve Başarıları

Franz Aepinus, bir süre Jena ve Rostock üniversitelerinde tıp ve matematik eğitimi aldıktan sonra tüm odak noktasını fiziksel ve matematiksel bilimlere çevirmiştir. Bu alanlarda kısa sürede büyük bir ün kazanarak Prusya Bilimler Akademisi üyeliğine kabul edilmiştir. 1747 yılında düşen cisimlerin yörüngeleri hakkında kaleme aldığı tez ile Magister derecesi almıştır. 1747 ile 1755 yılları arasında özel öğretim görevlisi sıfatıyla matematik, fizik ve astronomi dersleri vermiş; elektrik, manyetizma ile fiziksel ve astronomik aletlerin yapımı üzerine eserler üretmiştir. Bu dönem zarfında cebirsel denklemler, kısmi diferansiyel denklemler ve negatif sayılar gibi karmaşık matematiksel problemlere derinlemesine eğilmiştir. Rostock kentinde astronomik gözlem tekniklerine de hakim olan Aepinus, örneğin 6 Mayıs ve 11 Kasım 1753 tarihlerinde Merkür'ün güneşin önünden geçişleri gibi olayları incelemiştir. 1755 yılında kısa bir süre Astronomisches Rechen-Institut direktörlüğü görevini üstlenmiştir. Yine 1755'te Berlin Gözlemevi müdürlüğüne atanmış ve Prusya'nın başkentinde geçirdiği iki yıl boyunca, aynı evde yaşadığı matematikçi Leonhard Euler ile tanışmıştır.

1757 yılında Sankt-Peterburg Üniversitesinden gelen cazip teklif üzerine Berlin Üniversitesi başkanı Frederick'ten görevinden affını isteyen Aepinus, Leonhard Euler'in de desteğini arkasına alarak Rusya'ya göç etmiştir. 1757 senesinde Rus Bilimler Akademisi üyesi ve fizik profesörü olarak Sankt-Peterburg'a yerleşmiş ve 1798 yılında emekli olana dek bu görevde kalmıştır. Gözlemevinin yöneticisi unvanına sahip olmasına rağmen devasa bir astronomik araştırma yürütmemiştir; ancak en kritik bilimsel eserini tam da bu şehirde kaleme almıştır. Wismar'dan öğrencisi olan Johan Carl Wilcke dikkatini elektrik dünyasının sorunlarına çekmiştir. Wilcke turmalin minerallerinin özellikleri üzerine tezi üzerinde çalışırken bu malzemenin piezoelektrik özelliklerini fark etmiştir. Aepinus, turmalin ve diğer kristallerin polarizasyon değerindeki değişimleri sıcaklık (piezoelektrik etki) bağlamında incelemiştir. Kristallerin elektriksel niteliklerinin manyetik özelliklerle büyük bir benzerlik taşıdığını fark etmiş ve neticede elektrik ile manyetizmanın aynı kökene dayanması gerektiği sonucuna varmıştır. 1759 yılında kaleme aldığı Tentamen theoriae electricitatis et magnetismi adlı eseri, matematiğin elektrik ve manyetizma teorisine entegre edildiği ilk çalışma olarak tarihe geçmiştir.

Bilim tarihi açısından bakıldığında, 1781 yılında kaleme aldığı Ay yüzeyinin yapısı ve eşitsizliklerinin volkanik kökeni üzerine adlı çalışması son derece büyük bir önem arz ediyordu. Bu eserde ayın yüzey oluşumlarını dünyadaki benzer volkanik patlamalara kadar izlemiştir. Hayatının kalan kısmı Dorpat şehrinde geçen Aepinus, kendisini oğlu Paul'a özel öğretmen olarak atayan İmparatoriçe Catherine II tarafından büyük bir saygıyla ağırlanmıştır. Rus İmparatorluğu bünyesinde bir ana akım okul sistemi inşa etmek amacıyla çarlığın yakın güvenini kullanmaya çalışmış ancak bu çabasında başarıya ulaşamamıştır. Önemli akademik başarıları taçlandırılarak 1761 yılında İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi'ne yabancı üye, 1785 yılında ise Göttingen Bilimler Akademisi'nin harici üyesi seçilmiştir.

Akademik ve bilimsel çalışmalarının yanı sıra 1764 yılında Rusya'nın kriptografi servisinin başına getirilmiş ve bu kritik görevi 1797 yılına kadar tam 33 yıl boyunca başarıyla yürütmüştür. Rus bilim insanları, özellikle de Mikhail Wassiljewitsch Lomonossow, Alman bilim insanlarının sarayda aşırı hızlı bir kariyer tırmanışı gerçekleştirmesinden ötürü muhtemelen kişisel gerekçelerle Aepinus'un teorilerine mesafeli yaklaşmış ve bunları reddetmiştir. 1798 yılına gelindiğinde Aepinus tamamen kendi özel hayatına odaklanmış ve bilim dünyasındaki aktif görevlerini noktalamıştır. Tüm bu bilimsel mirasın hatırasına, Ay üzerindeki bir kratere onuruna Aepinus'un adı verilmiştir.