Francisco de Vitoria, Dominikan Rahibi, İspanyol Katolik ilahiyatçı (d. 1486)

Francisco de Vitoria Kimdir ve Hayat Hikayesi

Francisco de Vitoria, 1483 ile 12 Ağustos 1546 tarihleri arasında yaşamış, İspanyol sömürgeciliğine karşı çıkarak Amerika Yerlilerinin haklarını savunan ve haklı savaş kavramını daraltmaya çalışan önemli bir İspanyol Katolik ilahiyatçıdır. Dominiken tarikatına katıldıktan sonra Paris Üniversitesi'nde öğrenim gören ve burada toplam 16 yıl boyunca ders veren Vitoria, 1523 yılında İspanya'ya dönerek Valladolid'de ders vermeye başlamıştır. 1526 yılında ise öğrencilerin büyük bölümünün desteğiyle Salamanca Üniversitesi'nde ilahiyat kürsüsü başkanı seçilmiş ve bu dönemde sömürgeciliği ahlaki açıdan sorgulamaya başlamıştır.

Rönesans Düşüncesi ve Siyasi Eleştiriler

Salamanca Üniversitesi'ndeki öğrenim, yeni Rönesans düşüncesinin Orta Çağın skolastik usavurma yöntemleriyle aktarılmasına dayanıyordu. Vitoria, İspanya ile Fransa arasındaki savaşlar konusunda yaptığı konuşmalarda, heretiklerden veya Osmanlılardan kaynaklanan tehdidi ciddiye almadığı için Fransa kralının suçlu olduğu yönündeki İspanyol görüşüne karşı çıkmıştır. İspanya'nın da hatalı olduğunu ve iki ülke arasındaki çekişmenin Hristiyanlığa yıkım getireceğini öne süren Vitoria; kralın danışmanlarını, saray görevlilerini ve valileri şiddetle eleştirmiştir. Ayrıca din adamlarını da bölgelerinde oturmadıkları, aynı zamanda birden çok görev üstlendikleri ve yoksullara karşı kayıtsız kaldıkları için sert bir dille suçlamıştır.

Amerika Yerlilerinin Hakları ve Sömürgecilik Eleştirisi

Vitoria, İspanya'nın Amerika'daki fetihlerinin haklılığına da kuşkuyla bakmıştır. Ona göre yalnızca çoktanrıya tapındıkları ya da Hristiyanlığı benimsemeye yanaşmadıkları için insanlara savaş açmak yanlıştı; inanç ancak iradeyle benimsenebilir ve asla zorla dayatılamazdı. Çoktanrıcılar Tanrı'ya karşı işledikleri suçtan ötürü cezalandırılamazdı, çünkü Hristiyanlar da en az onlar kadar bu tür suçlar işlemişlerdi. Papa, Avrupalı hükümdarlara ilkel topluluklar üzerinde egemenlik hakkı tanıyamaz, yalnızca bu topraklardaki misyonerlik alanlarını belirleyebilirdi. Çoktanrıcılar da akıl sahibi varlıklar olduğundan kendi mülklerine sahip olma ve yöneticilerini seçme hakkına sahipti. Daha önceden üzerinde insan yaşayan topraklar için keşiften söz edilemezdi; fetih ancak masum insanları yamyamlık ve insan kurban etme gibi uygulamalardan koruma gerekçesiyle savunulabilirdi. Fethedilen toprakların yönetimini üstlenen bir Hristiyan hükümdar o topraklarda yaşayanlara kendi ülkesindeki uyruklarıyla eşit haklar tanımak zorundaydı ve yasaların nasıl işlediğini denetlemek için görevliler göndermek de hükümdarın sorumlulukları arasındaydı.

Akademik Mirası ve Etkileri

Vitoria, Salamanca'da Aquino'lu Aziz Tommaso'nun yapıtlarıyla ilgili incelemeleri yeniden canlandırmıştır. Kendi yazıları, öğrencilerinin tuttuğu ders notları ve yılın önemli olaylarını özetlediği metinler dışında günümüze ulaşmamıştır. Savaş konusundaki yazıları, savaşın vahşetini sınırlama olanaklarını araştırmaya yönelik olup, ona göre vicdanı savaşın yanlış olduğunu söyleyen kişi savaşa katılmamalıydı. Vitoria'nın ahlaki ilkelerin uygulanmasına ilişkin görüşleri, imparator V. Karl (Şarlken) sık sık ona danışmaya yöneltmiştir. 1530'da imparatoriçe, İngiltere kralı VIII. Henry'nin karısını boşaması konusunda görüşlerini sorunca, Vitoria evlilik üzerine bir dizi konferans vermiştir. Vitoria'nın açık eleştirileri Karl'ın ona duyduğu yakınlığı etkilememiş ve yaşadığı dönemde çok yaygın bir nüfuz kazanarak yalnız öğretim kurumlarını değil kralın danışma kurullarını da derinden etkilemiştir. Yetiştirdiği öğrencilerin çoğu önemli kürsülerin başına geçerken, bazı çağdaşlarıyla birlikte Vitoria bir süre uluslararası hukukun da kurucusu sayılmış, ancak onun hukuk anlayışı geleneksel devletler hukukuna daha yakın kalmıştır.